MERAJ ANDISHE SIRJAN

میراث فرهنگی به کلیه آثار باقی‌مانده از گذشتگان گفته می‌شود که دارای ارزش فرهنگی باشد. این آثار می‌تواند دربرگیرنده آثار ملموس (مانند بناهای باستانی) یا آثار ناملموس (مانند آداب و رسوم یک منطقه) باشد که امروزه در حفظ آن برای آیندگان می‌کوشند.

شهر سیرجان دارای بناهای تاریخی متعددی از جمله امام زاده احمد (ع)،امامزاده علی (ع)،بادگیر چپقی،بازار، یخدان‌های دوقلوی ،خانه و یخدان حاج رشید،خانه علی‌اکبر شوکت سعیدی،باغ سنگی،آرامگاه میر زبیر،قلعه سنگ سیرجان،بنای شاه فیروز، عمارت سعیدنیا،خانه ناظم،عمارت صدرزاده،کاروانسرای سعادت آباد ،برج‌های قدیمی (محمودآباد)،امام زاده سید محمد ،مسجد قدیمی جامع سیرجان (پشت بازار) است که در اینجا به معرفی کوتاهی از چند بنای تاریخی پرداخته ایم.

شاه فیروز به عنوان یکی از بناهای تاریخی شهر سیرجان شامل یک ساختمان چهارطاقی آجری با هشت ستون و سقفی گنبدی است که بر روی این ستون ها زده شده و این بنا در بالای تپه ای در دوازده کیلومتری جنوب شرقی سیرجان و در سه کیلومتری شرق امامزاده علی و قلعه سنگ قرار دارد.آجرهای این بنا مربع شکل هستند و مردم این نواحی نقل می کنند که در ساختمان آن از شیر شتر استفاده شده تا بنا محکم ساخته شود.در اطراف آن و در تمام سطح تپه ای که بر آن ساخته شده ،قسمت های شکسته و باقیمانده ظروف سفالی به چشم می خورد و وجود تمدنی عظیم را در این نواحی نشان می دهد.نوشته های متعددی در مورد اینکه بنای شاه فیروز مقبره چه کسی است وجود دارد که برخی مانند استاد باستانی پاریزی این بنا را مقبره یکی از پادشاهان دیلمی معرفی نموده ولی برخی دیگر این بنا را مقبره ابوکالیجار پسر عضدالدوله دیلمی می دانند.

میرزبیر یکی دیگر از بناهای تاریخی است که بر فراز تپه ای در کنار قنات شریف آباد قهستان ساخته شده که قسمت پایین این بنا مکعب شکل و شبیه به معبدی قبل از اسلام است که طی دوران سلطنت محمد مظفر – اولین امیر از خاندان آل مظفر – به صورت مسجد مرمت شده است. این بنا مربوط به دوره ایلخانی است و این اثر در تاریخ ۲۶ آبان ۱۳۷۵ با شماره ثبت ۱۷۶۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.

این بنا به صورت مربعی به ابعاد خارجی ۹ ‏و داخلی ۷متر با قلوه سنگ وملاط گچ ساخته شده است. ارتفاع بنا ازکف تا زیرگنبدکه اکنون فرو ریخته حدود ۸متر است. صورت بنا در ارتفاع ۴ ‏متری به هشت ضلعی و سپس باکاربندی به دایره تبدیل شده و گنبد روی آن استوارگردیده است. ‏

فضای داخلی بنا دارای تزئینات وکتیبه های متعددی است که هر کدام در نوع خود از زیبائی های منحصر بفردی برخورد ار می باشند.

آستان مقدس امامزاده علی در فاصله نه کیلومتری جنوب شرقی سیرجان و در نزدیکی شاه فیروز و قلعه سنگ قرار دارد.علی بن ابراهیم بن محمد بن موسی کاظم (ع) از نوادگان امام هفتم شیعیان مورد توجه خاص مردم سیرجان است که بنای آن طی سالیان گذشته تعمیر و نگهداری شده است.

خانه شوکت سعیدی یکی دیگر از بناهای تاریخی و فرهنگی است که در این بین نقش منازل قدیمی بسیار با اهمیت است منازلی که با همسازی با طبیعت ،فرهنگ، اقتصاد و سنتهای اجتماعی، سالها نقش بی بدیل خود را ایفا کرده اند و هم اکنون یادگار گذشه به نسل جدید است.

یکی از علل ماندگاری تاریخ و فرهنگ در بستر مکان جغرافیایی، همخوانی و همراهی با طبیعت بوده است به گونه ای که این همراهی و همخوانی را در همه منازل قدیمی شهر سیرجان میبینیم. خانه قدیمی علی اصغر شوکت سعیدی به شماره ۶۱۳۰ در تاریخ ۱۳۸۱/۷/۷ در فهرست آثار ملی ثبت گردیده است. قدمت این بنا مربوط به دوران پهلوی اول میباشد که در فاصله یکصد متری یخدانهای حاج رشید در ۲ طبقه بنا گردیده است. پلان کلی بنا شامل یک تالار و ایوان مستطیل شکل در مرکز که در طرفین آن ۲ اتاق واقع شده که در طبقه فوقانی نیز همین وضعیت تکرار شده است.

مصالح بنا خشت خام و گل رس بوده و نمای اصلی بنا با آجر پوشانده شده است. این تزئینات شامل آجر خفته راسته، آجرهای تراش و تلفیق آجر و دانه های درشتسرباره کوره است که با تلفیق آجر تزئین زیبای را پدید آورده است. این تلفیق آجر و سرباره سیاهرنگ کوره که معمولاً با طرحهای هندسی، گلدانی و اسلیمی است در بسیاری از خانه های قدیم محله باغ بیمید سیرجان مشاهده میشود. نمای شرقی با نمای اصلی بنا شامل یک ایوان است که نمای ایوان با یک ستون با پوشش قوس نیم دایره به دو دهنه تبدیل شده است و این وضعیت در طبقه همکف و اول موجود است. بر پیشانی طاقهای زیرین دو قاب آجری با تزیینات هندسی اجرا شده است که حد فاصل آن را یک ردیف تزئینات دانه های سرباره در نوار عمودی اجرا شده است.

صنایع دستی حاصل کار دست افراد است که متاثر از محیط طبیعی و جغرافیایی موجود است.صنایع دستی سیرجان تحت تاثیر محیط جغرافیایی،نیازهای مردم و مواد اولیه موجود در منطقه بوده و تولید فرش با اهمیت ترین صنعت دستی سیرجان است. از صنایع دستی این شهر می توان به قالی بافی،گلیم بافی،پته دوزی، سفال سازی،نخ ریسی، گیوه دوزی و جاجیم بافی اشاره کرد.قالی بافی از گذشته های دور در بین اهالی بخصوص عشایر این منطقه رواج داشته است.

گلیم شیریکی پیچ از مهمترین صنایع دستی سیرجان است که در میراث جهانی یونسکو ثبت شده و سیرجان به عنوان شهر جهانی گلیم معرفی شده‌است. این گلیم توسط ایل افشار و بچاقچی بافته می‌شود و از نظر تاریخی بسیار شبیه به گلیم های آذربایجان و آناتولی هست.گلیم شیریکی ­پیچ یا سوزنی، که شهرت سیرجان به خاطر آن است، برخلاف گلیم­ های معمولی یک بافته‌ی گره ­دار است و آن را دست ­بافته­ای میان قالی و گلیم می­ دانند. آغاز بافت آن را به زمان ورود ایلات افشار و بچاقچی به کرمان در زمان صفویه و سپس در دوره‌ی افشاریه نسبت می ­دهند. در رابطه با نام­ گذاری این گلیم گفته ­ها بسیار است؛ شیریکی ­پیچ را به معنای روانداز اسب دانسته ­اند که احتمالاً به کاربرد نخستین آن اشاره دارد. از سویی «پیچ­بافی» یکی از انواع بافت گلیم است و از سوی دیگر «شیریکی» می­تواند دلالت بر نوع گره آن داشته باشد که به صورت دوتایی یا شریکی بافته می­ شود و یا از شراکت و همکاری دو بافنده در بافت آن خبر می­ دهد. این بافته ­ها مانند دیگر انواع گلیم از نخ پشمی بافته می­ شود، دار آن شبیه دار گلیم است و بافتش مشابه قالی. دو نوع گره اصلی مختص گلیم سیرجان یکی گره متن است و دیگری گره آبدوزی. در این بافته برخلاف دیگر گلیم­ ها پود نقشی در شکل­ گیری طرح اصلی گلیم ندارد و این کار بر عهده‌ی پرزهاست. این گلیم به ندرت از روی نقشه بافته می­ شود و تقریباً می­ توان گفت که تمامی این دست­بافته ­ها منحصربه فرد است به گونه ­ای که شاید نتوان دو محصول کاملاً مشابه در میان آنها یافت. رنگ زمینه بیشتر نخودی، شیری، سفید، قرمز، آبی و سورمه ­ای است. شاید حسی­ باف واژه­ای برتر از ذهنی ­باف برای توصیف این بافته‌ی شگفت­ انگیز زنان عشایر باشد، چرا که حس و حال و احساسات بافنده در زمان بافت حتی بر گزینش نوع رنگ نیز اثر می­گذارد. رنگ نقوش بسیار متنوع است؛ انواع سبزها، زرد و صورتی و آبی برای بافت نقوش هندسی، نیمه گردان، حیواناتی چون طاووی، ماهی، زرافه، پرندگانی چون لک لک و طاووس و گنجشک و نقوشی از این دست به کار می­ رود. به ندرت پیش می ­آید که جایی از گلیم سیرجان خالی و بدون نقش رها شود. برای رنگ­ آمیزی نخ­ ها از رنگ ­های گیاهی و نیز حیوانی مانند قرمزدانه و کرم ورمیلو در کنار اکسیدهای فلزی استفاده می ­شود. نقشه ­های گل و گلدانی، ترنج، سه کله، کوه پنج، بندی لوزی، خشتی یا قالبی اصیل­ترین نقشه­ های بافت گلیم شیریکی­ پیچ استگلیم سیرجان امروزه علاوه بر زیرانداز کاربردهایی چون دوخت کیف، رویه‌ی صندلی و حتی دیوارکوب دارد و به دلیل محبوبیت بالا در خارج از کشور بخش مهمی از صادرات غیرنفتی را به خود اختصاص داده است.